Każdy z nas uważa się za człowieka inteligentnego, lecz raczej nie zastanawiamy się, jak doszliśmy do tego stanu. A o rozwoju inteligencji u dziecka wiemy już na prawdę sporo. Przede wszystkim za sprawą szwajcarskiego psychologa Jean’a Piageta, który dostarczył nauce swoją teorię rozwoju inteligencji poprzedzoną wieloma latami badań.
Nie chcę, aby ten wpis był zbyt naukowy, ale żeby wprowadzić Was do tematu muszę naświetlić chociaż trochę skąd wzięła się teoria rozwoju poznawczego. Jean Piaget pracował swego czasu z twórcą metody testów inteligencji, Alfredem Binetem. I jako jedyny zadał dobie pytanie, dlaczego niektóre dzieci nie są w stanie ich rozwiązać. Stało się to podstawą do rozpoczęcia badań nad specyfiką rozwoju dziecięcej inteligencji, czyli procesów poznawczych. Badania te dostarczyły wiedzy o dziecięcym umyśle i pozwoliły wyłonić cztery etapy rozwoju inteligencji.
Stadium inteligencji sensoryczno – motorycznej
Pierwszy okres rozwoju umysłowego to rozwój inteligencji sensoryczno-motorycznej. Trwa od urodzenia do ukończenia przez dziecko 2 roku życia. Jest podzielony na sześć stadiów poznawczych, które zmieniają się w sposób ciągły, a w każdym z nich dziecko zdobywa nową umiejętność.
Stadium I – trwa mniej więcej przez około jeden miesiąc od urodzenia – niemowlę ćwiczy swoje odruchy bezwarunkowe.
Stadium II – trwa od pierwszego do około czwartego i pół miesiąca – pojawiają się pierwsze nawyki i tzw. reakcje okrężne „pierwotne”, na przykład ssanie kciuka (dziecko na początkowo zachowuje się instynktownie, a później zaczyna rozumieć, że takie zachowanie przynosi mu zadowolenie i powtarza je już świadomie).
Stadium III – trwa od czwartego i pół miesiąca do ósmego/dziewiątego miesiąca – następuje koordynacja widzenia i chwytania oraz tzw. reakcje okrężne „wtórne” (dziecko wykonuje takie czynności, jak uderzanie przedmiotem o przedmiot, wyrzucanie przedmiotu z wózka, ponieważ efekt, zazwyczaj dźwiękowy, jest interesujący.
Stadium IV – trwa od ósmego/dziewiątego do jedenastego/dwunastego miesiąca życia – dziecko zaczyna koordynować czynności; poszukuje przedmiot, który zniknął z jego oczu. Niemowlak rozumie już celowość postępowania i, aby zrealizować swoje zamierzenie, wykonuje daną czynność, na przykład uderza przedmiotami o stół, by wydobyć dźwięk, odpycha rękę dorosłego, aby odsłonić sobie widok.
Stadium V – trwa od jedenastego/dwunastego miesiąca życia do osiemnastego miesiąca – dziecko zdobywa kolejne umiejętności działania, poszerza repertuar sposobów osiągania swoich celów. Działa za pomocą tzw. reakcji okrężnych „trzeciego rzędu”, a więc nie przypadkowo, tylko zaczyna chcieć samo zrozumieć dane zdarzenie, na przykład uderza ręką w taflę wody i obserwuje, co się dzieje. W stadium V rozwija się tzw. myślenie symboliczne, dziecko zaczyna rozumieć stałość przedmiotu. Wie, że przedmiot, który zniknął z jego pola widzenia wciąż istnieje i rozpoczyna poszukiwania.
Stadium VI – trwa od osiemnastego miesiąca życia do ukończenia przez dziecko drugiego roku życia – dziecko zaczyna wyodrębniać siebie, jako jednostkę; podejmuje próby rozwiązywania niektórych problemów drogą dedukcji.
Stadium myślenia przedoperacyjnego
Stadium myślenia przedoperacyjnego trwa od drugiego do siódmego roku życia. Dziecko w tym czasie intensywnie rozwija swój język i pojęcia. Zaczyna myśleć w sposób konkretno-wyobrażeniowy, co oznacza, że potrafi wyobrażać sobie pewne sytuacje, obrazuje rzeczywistość, nie musi jej widzieć. Taki sposób myślenia jest kluczowy na przykład w budowaniu konstrukcji przestrzennych z klocków, które wcześniej trzeba sobie wyobrazić.
Dziecko:
- wie już, że wszystko czemuś służy, poprzez zachowanie może osiągnąć dany cel,
- myśli, że wszystko to, co znajduje się wokół jest wytworem człowieka, nawet natura (drzewo),
- przypisuje cechy człowieka przedmiotom martwym, na przykład myśli, że lalka żyje na prawdę, a nie jest tylko zabawką,
- jest bardzo egocentryczne, stawia siebie w centrum, nie potrafi przyjąć innej perspektywy niż własna,
- myśli prelogicznie, magicznie, to znaczy nie kieruje się jeszcze logiką,
- stara się postępować zgodnie z zasadami, ponieważ wie, że ich złamanie zawsze wiąże się z sankcją.
Głównym osiągnięciem w tym czasie jest uosabianie przedmiotów i zdarzeń. Dziecko potrafi naśladować w sposób odroczony, a więc najpierw obserwuje osobę, a później, pod jej nieobecność, powtarza zaobserwowane zachowanie. Jest zafascynowane rysowaniem, lecz początkowo jest to aktywność nie nastawiona na konkretny cel (maluje to, co zna, a nie co widzi). Tworzy także obrazy umysłowe, a więc przypomina sobie poprzez wyobraźnię minione zdarzenia.
Stadium operacji konkretnych
Stadium operacji konkretnych można zauważyć u dzieci w wieku o 7-11 lat. Dziecko potrafi już stosować myślenie logiczne do rozwiązywania konkretnych problemów. Zanika egocentryzm, kształtują się pojęcia: stałości liczby, stałości powierzchni i masy, ciężaru.
Na tym poziomie zaczyna kształtować się wola, czyli umiejętność dokonywania wyboru między tym co chciałoby się zrobić a tym co się powinno. Dziecko myśli w sposób słowno-logiczny, to znaczy rozumie znaczenie danego słowa i używa go abstrakcyjnie.
Stadium rozwoju operacji formalnych
Stadium rozwoju operacji formalnych trwa od 11 -15 roku życia. Charakteryzuje się tym, że nastolatek używa myślenia logicznego do rozwiązywania wszystkich rodzajów problemów. Następuje całkowite uwolnienie myślenia od bezpośrednich doświadczeń, to znaczy myślenie zaczyna być abstrakcyjne. Myślenie nie odbywa się już na konkretach. Dominuje myślenie hipotetyczno – dedukcyjne (od ogółu do szczegółu).
Podsumowanie o rozwoju inteligencji
Poznanie teorii Piageta odnoszącej się do rozwoju procesów poznawczych jest pomocne w zrozumieniu myślenia dziecka. Wiesz już, że inteligencja małego dziecka różni się od inteligencji nastolatka, a tym bardziej Twojej i dzięki temu możesz wspierać je w rozwoju, do czego zachęcam :-).